Мұхтар Әуезов

Кәрия (сасқалақтап). Сал тоқымды былай сал!

Жарас (саспай).

Күреңмен кетті Арыстан.

Теңге, Айман – ауылда жоқ жалғыз мал!

Көтібар (құтырынып).

Құрттың ойбай, құрттың

Не дейді түге, мына қар...

(Найзасын жерге қарш-қарш шаншып.)

Сынды-ау сағым, жер болып

Қайтермін, қандай шара бар? (Жөнеледі.)

Айман (Жарасқа).

Күреңді беріп Арыстанға

Тауыпсың-ау жақсы амал.

Жарас. Үндемей енді тұра қал!

Тенге (жұдырығын Көтібар кеткен жаққа түйіп).

Жат жыныңды құшақтап

Өртенбесең өле қал...

Айман (Биші жігітке). Ал, шырағым, бізге күн туатын болды ғой... Қуансаңшы енді дұрыстап. (Күледі.)

Ойпыр-ай, не деген, не деген биік! Көріп пе ем осыны бұрын, көрмеп пе ем? Не қылған қап-қара? Неліктен жап-жалаңаш... Бұ қай тау, жаным-ау?.. Қандайлық қап-қараңғы дүние. Түн бе, алакөлеңке ме, әлде не?.. Не қылған құлазыған жалғыздық... Қайдан, қалайша кеп қалдым осында?..

Тау зорайып, пішіні суып аспандап барады. Аяғының астына қарай алар емес... Салған сайын тіктеніп шаншыла түседі. Астында әлсіреген бір жаман ат... Аяғын жылжыта алмай қалтырап тұрғандай. Сондай халде өзі. Төменгі жағы көз алдында құлазып, шаншылып тас құзға айналып барады. Ар жағы?! Қарай алмай көзін жұма берген сияқты. Қап-қара боп, азынап ашылып бара жатыр. Тұнжыраған түпсіз қара қуыс... Ажал исі аңқиды.

Қапсағай қара қойнын ашқан өлім бе?..

— Өлдім-ау... Кеттім-ау... Бітті деген осы ма?

Бұлқынып қалды, бірдеме тарс етті...

Жәмиланың даусын есітті. Ашулы, ащы екен... Сонда да майдай тиді. "Уһ!" деп көзін ашты.

Есікті екінші рет тарс еткізіп жауып қалып: — Құртар болдың ғой әбден, түге... Құдай құртқан немелер! Құрттың ғой бізді де әбден!1— деп келе жатқан анық Жәмила, өзінің қатыны.

Аяздай соғып ұшқындап келсе де, бұл жанағы жалғыздық емес... Қара құз ажал емес... Жер... Ол да емес-ау... Тіпті өзінің үйі... Өз төсегі... тірі... бар...

— Жәмиламысың? Уһ. Жәмила-ай.

Мақыштың бұларға айтқан сөзі:
— Мен биылғы жыл жалғыз ержеткен балам солдатқа кетіп жабыққан жылым еді. Қазір көңілдің үміті үзіліп, тірегі сынғандай

болып отырған кезі еді. Бүгінгі күні Байсалбай сияқты інім болып, Сыздық сияқты балам болатын болса, мен құдайдан одан артық не сұраймын?! Бұ да болса, жасымды игені шығар. Мен ырзамын. Мал деген жағына менің айтатын сөзім жоқ. Інім мен балам, мал емес, жақын болсам — бас сүйісіп жақын боламын деп, өзінің берік тұтынған адамшылығына лайық сөздерін айтыпты.

тамам ел бұзылып жатқан уақытта, адамшылығымызды аман сақтасақ —о да олжа. Түбінде, біздің сыналатын күніміз алды

төбе қызар» қылып мол отынды жағып қойып: айнал

Біздей оқып жүрген жігіттерге қырда жақсы тәрбие алған, мінезі жақсы, адамшылығы бар ел қызын алу керек. Соны тәрбиелеп адам қылу — міндет! Кісіге шын дос, шынымен бас сыйлайтын, өзіңді құрметтей білетін, жаныңа ауыртпалық түсірмейтін, қабағыңа қарап іс қылатын таза жолдас

Қыздың өзі қатын болуға жарайды.

Қазақтың шөп желке қызының өзі!

қырдағы көп кедейдің қатынының біріндей қызықсыз бір қыз болып шықты ма?»